Żywienie w profilaktyce próchnicy zębów

27 października 2017, Adam Dederko

Ogólne zasady opracowywania ubytków próchnicowych

Należyte odżywanie stanowi przyczynę, od której uzależniona jest adekwatność przebiegu mechanizmów doskonalących określone fragmenty narządu żucia oraz jest odpowiedzialne za zachowanie dobrej formy tkanek jamy ustnej. Istotą tego zagadnienia jest korzystanie z dobrze skalkulowanej diety dostosowanej do zasad przedstawionych w piramidzie żywieniowej, a także odpowiednia procedura odżywiania, to znaczy systematyczne jedzenie posiłków oraz utrzymanie odpowiednich odstępów między nimi. Dzienne wyżywienie ma za zadanie zabezpieczenie organizmu we wszystkie potrzebne do życia składniki pokarmowe. Produkty najłatwiej podzielić jest na dwie grupy: nieodżywcze i odżywcze. Te drugie, organizm ludzki wykorzystuje jako materiał dla prawidłowego rozwoju fizycznego i umysłowego oraz jako element normujący procesy życiowe. Natomiast nieprawidłowe odżywianie, głównie dzieci, może być powodem wielu procesów chorobowych na błonie śluzowej jamy ustnej, w tkankach przyzębia, a także zmniejszenia się ilości powstającej śliny jak też modyfikacja jej jakości, a także może być odpowiedzialny za rozwój procesu próchnicowego, erozji szkliwa oraz zaburzenia zgryzowo- zwarciowe. Oddziaływanie sposoby i jakości odżywiania na tkanki jest wielokierunkowe, i tak w trakcie odontogenezy ( proces rozwoju zębów) najważniejsze jest zaopatrywanie organizmu w składniki odżywcze potrzebne do kształtowania się struktury białkowej zębów a także ich mineralizacji, tymczasem po wyrznięciu się zębów odżywianie zaczyna mieć bezpośredni wpływ na ich tkankę przez kontakt miejscowy lub pośrednio, na przykład wywierając wpływ na gruczoły ślinowe.

Zapach, smak jak też konsystencja pokarmu to elementy, które mocno oddziałują na pracę gruczołów ślinowych. Natomiast jeśli chodzi o przyczynę zmniejszonego wydzielania śliny, to „leniwe” żucie, jedzenie o miękkiej konsystencji bądź w formie proszku, niedożywienie białkowo-energetyczne, na przykład w sytuacji gdy pacjent choruje na jadłowstręt psychiczny, ograniczona ilość witaminy A oraz odwodnienie organizmu mają niebagatelne znaczenie. Z kolei u dzieci z deficytem białkowo-energetycznym, odnotowano obniżenie poziomu białka całkowitego, amylazy, lizozymu a także IgA. Sekrecję śliny stymulowanej aktywują pokarmy twarde, o dużej zawartości błonnika, pełne aromatu, na przykład świeże owoce i warzywa, twarde sery oraz wyroby spożywcze zasobne w argininę. O ilości śliny w jamie ustnej, decyduje również poziom nawodnienia organizmu, dlatego tak ważne jest, aby pacjent zaopatrywał swój organizm we właściwe ilości napojów. Tymczasem potencjał kariogenny różnych produktów żywieniowych, ma związek z zawartością węglowodanów, konsystencją, tempem usuwania się lub zatrzymaniem w jamie ustnej. Niektóre produkty spożywcze mają działanie kariogenne, zatem wspierają na przykład prawdopodobieństwo rozwoju próchnicy, inne z kolei oddziałują kariostatycznie, to znaczy chronią zęby przed próchnicą i do nich zaliczyć można, na przykład sery twarde, które powlekają ich wierzchnią część zabezpieczającą powłoką lipidową, a także pobudzają wydzielanie śliny oraz orzechy, nasiona, fasolę, soję, arbuza, a także tuńczyka. Te produkty natomiast, zasobne są w argininę, w wyniku czego szybko zwiększają poziom pH w ustach.

Natomiast mleko i jego przetwory minimalizują adhezję bakterii do powierzchni zębów, neutralizując demineralizację oraz wspierając remineralizację szkliwa. Mleko, to cenne źródło białka, a także witaminy B2 i obejmuje również w swoim składzie czynniki kariostatyczne, takie jak magnez, wapń, potas (nadające alkaliczny odczyn), a także fosforany, fosfopeptydy kazeiny i lipidy. To właśnie fosfopeptydy kazeiny normalizują jony wapniowe i fosforanowe w jamie ustnej, jak również optymalizują absorpcję jelitową wapnia, żelaza i cynku. Białko z mleka jest dla człowieka niezwykle ważne, ponieważ opóźnia resorpcję kości przez bezpośrednie oddziaływanie na osteoklasty, intensyfikując w ten sposób tworzenie się kości oraz syntezę włókien kolagenowych w organizmie. Ma ono również tę zaletę, że działając miejscowo na tkanki zębów i obniża wrażliwość na działanie kawasów. Potwierdzić można tę tezę, opierając się na przykładzie serów obfitujących w białka( typu Cheddar, Swiss blue, Monterey Jack, mozarella, Brie, Gouda), że hamują obniżanie się pH płytki do poziomu kariogennego. I tak, zjedzenie kawałka sera po posiłku, który miał w swoim składzie cukier znacząco podnosi neutralizację kwasów płytki, jak też jest pomocne w remineralizacji szkliwa. Mechanizm ten, oparty jest na stymulacji wydzielania śliny, osłabieniu wpływu bakterii biofilmu oraz na dostarczeniu znacznych ilości wapnia i nieograniczonych fosforanów. Także spożywanie probiotyków (żywych drobnoustrojów) w adekwatnych ilościach, przynosi rezultaty prozdrowotne. Możliwe działanie probiotyków i ich skuteczność w profilaktyce choroby próchnicowej u dzieci, dotychczas nie zostało potwierdzone badaniami klinicznymi, jednak udowodniono, że zastosowanie probiotyków, które produkują kwas mlekowy ogranicza liczbę S. mutans w jamie ustnej, a regularne stosowanie L. rhamonosus GG u pacjentów w wieku przedszkolnym, zmniejsza ryzyko pojawienia się próchnicy.

Także ilość cukru w diecie, zwłaszcza u dzieci, ma niebagatelne znaczenie w profilaktyce próchnicy zębów. Wiele pokarmów, takich jak miód czy syrop klonowy ma w swoim składzie cukry, które nie są szkodliwe dla zdrowia oraz nie mają wpływu na rozwój próchnicy. Natomiast najbardziej szkodliwe są cukry rafinowane, sztucznie dodawane do pokarmów. Do powstania próchnicy szczególnie predysponują sacharoza, fruktoza oraz glukoza. Jednakże substytuty cukru, takie jak ksylitol, sorbitol, aspartam nie powodują próchnicy, co więcej długotrwałe ich wykorzystywanie, na przykład ksylitolu znacznie ogranicza częstość i intensywność choroby próchnicowej. Kontrolowanie diety znacząco wspomaga profilaktykę przeciwpróchniczą zębów, na przykład zredukowanie elementu bakteryjnego , a także systematyczne zastosowanie fluorków obniża obecność choroby próchnicowej, niemniej jednak niewystarczająco. Z tej przyczyny, niezmiernie istotne jest popularyzowanie prawidłowych nawyków żywieniowych, zaczynając od dzieci w wieku żłobkowym. I tak, lekarze stomatolodzy opracowali kilka pomocnych wskazówek dla rodziców i opiekunów pacjentów tej grupy wiekowej. Po pierwsze zaniechanie karmienia przez noc, po drugie dopingowanie dziecka do picia wody w ciągu dnia i jeśli jest taka potrzeba także w nocy, po trzecie zrezygnowanie z wprowadzania gazowanych napojów do 3. roku życia, po czwarte podanie ostatniego posiłku nie później niż 1 godz. przed snem, po piąte ustanowienie co najmniej dwugodzinnych przerw między posiłkami, po szóste wystrzeganie się posiłków bardzo słodkich oraz kleistych (z dużą zawartością skrobi). Natomiast z perspektywy profilaktyki próchnicy zębów u dzieci starszych, do istotnych aspektów należą: konsumowanie posiłków głównych o stałych porach oraz nie dojadanie między nimi; zredukowanie posiłków wysoko przetworzonych sprzyjających próchnicy na korzyść mniej kariogennych, na przykład przetworów mlecznych, ciemnego pieczywa lub makaronu, warzyw, owoców, a także substytuty cukru; prawidłowe zestawienie produktów o różnym potencjale kariogennym, co oznacza łączenie pokarmów kariogennych z pokarmami o wysokiej zawartości białka i/lub błonnika (przykładowo ciastko z mlekiem lub zjedzenie twardego sera na koniec posiłku); przedkładanie w diecie potraw o właściwościach wzmagających wydzielanie śliny i podnoszących pH w jamie ustnej; wyłączanie z diety napojów gazowanych i słodzonych, jak też serwowanie dziecku do picia wodę najlepiej niegazowaną i mleka w zamian gęstych, przecierowych soków owocowych.